ابو القاسم سلطانى
314
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
ديوسكوريد به شرحى كه در فوق آمد مىافزايد فوجثلا ورمى است كه از تجمع سروزيته در زير پوست به وجود مىآيد من [ منظور رازى ] 3 * مىگويم كه دانه آن شديدا قىآور است . مردى را ديدم كه با خوردن مقدار حدود 7 گرم آن از فرط استفراغ به حالت ضعف افتاد 4 * . در تب نوبه سه يك 5 * و تب محرقه 6 * سودمند است و اگر آن را با روغن بادام بهپزند براى مبتلايان به سرفه غذاى خوبى است 7 * و كسى كه سردرد دارد براى او اسفناج ، كشك و قطف يا شوره فراخ برگ 8 * همچنين در ماليخوليا و تب يك روزه 9 * قطف غذاى مناسبى است 10 * . دانه آن خارجكننده صفرا مىباشد 11 * ابن بيطار گويد كه رازى در كتاب منصورى گفته كه آن براى گرممزاجان غذاى بسيار خوبى است و در كتاب دفع مضار اغذيه آورده است كه گرممزاجان نيازى به اصلاح آن ندارند بويژه اگر با روغن زيتون آن را بپزند ولى سردمزاجان بايد آن را با روغن زيتون پخته و به آن ادويه اضافه نمايند و اسحق بن عمران گفته است كه كوبيده و گردشده آن با شكر در جرب چشم [ Psorophtalmia ] ، ورم گلو ، خشونت سينه ورمهاى داخلى و جلدى و خيز عمومى انساج سودمند است و اگر به مدت سه هفته روزى 7 گرم آن را تناول نمايند و يا محلول رقيق آن را در حمام به خود بمالند خارش را بر طرف مىنمايد و آب حاصل از پختن برگ آن پارچههاى پشمى و ابريشمى را بدون آنكه در رنگ پارچه تغييرى به وجود بياورد پاك مىنمايد 12 * در انسدادها ، بزرگى طحال ، سنگ گرده ، سختى دفع ادرار ، قطرهقطره آمدن پيشاب موثر و دانه آن نيروى جنسى را زياد مىكند 13 * قطف سرد و تر و سريع الهضم است و خوردن دانه آن به مدت سه هفته جهت استسقاء و التهاب احشاء سودمند است دانه آن مسهل و قىآور است و براى جلوگيرى از زيان دانه آن را با نمك و عسل و آب گرم مىخورند 14 * صاحب مخزن علاوه بر ذكر موارد فوق مىنويسد آن مسكن عطش و ملين سينه است و چنانچه در ورم ها و باد سرخ 15 * پارچهاى را با آب آن تر كرده و مرتبا بر آن عضو قرار دهند و يا ضمادى از پخته برگ آن را به كار برند موثر مىباشد . خوردن آن با آبغوره و آب انار در يرقان و بيماريهاى كبدى و صفراوىمزاجان سودمند است ( 16 * ) . توجه : پزشكان سنتى خواص درمانى قطف برى و قطف بستانى را يكسان دانستهاند با اين تفاوت كه دانه قطف برى را قوىتر دانسته و اختصاصا براى خارج كردن كيسه جنين به كار مىبردهاند و براى دانه قطف بستانى چنين اثرى ذكر نشده است . تركيبات شيميائى : گياه حاوى مقادير زيادى ساپونين بهويژه در دانه مىباشد كه به دانه خاصيت مسهلى مىدهد ، برگها حاوى ويتامين C و نيز گياه حاوى آلكالوئيدى بنام كنوپودين Chenopodine و اسيد تانيك مىباشد دانهها علاوه بر ساپونين داراى مقدار زيادى ويتامين A مىباشند . خاكستر گياه داراى املاح مختلف كلسيم ، فسفر ، آهن و پتاسيم مىباشد .